Il bullismo

 Più di 2 milioni di adolescenti hanno subito violenze dai coetanei

Chiunque è stato vittima almeno una volta nella vita di episodi di bullismo, sia esso fisico o psicologico, per mano di un singolo o di un branco. Una piaga che, purtroppo, affligge molti adolescenti, senza distinzione di razza o di sesso. Essere soggetti a casi bullismo – oggi come in passato – avviene quasi sempre con troppa facilità. Ciò che invece risulta tremendamente difficoltoso è lasciarsi alle spalle l’angoscia e la paura scatenati dal ricordo di certi momenti agghiaccianti.

In Italia vivono circa 4 milioni di adolescenti e preadolescenti tra i 10 e i 17 anni. Secondo i dati ISTAT, poco meno della metà (all’incirca 1,8 milioni) non ha mai subìto episodi di bullismo, né alcun tipo di comportamento offensivo o irrispettoso. E questo è un dato che ci rincuora tanto. Al contrario, purtroppo, questa forma di violenza ha riguardato molto da vicino l’altra metà dei 4 milioni sopracitati. Circa un terzo (il 31,1% tra i maschi, il 34,7% tra le femmine) ha dichiarato di essere stato preso di mira qualche volta all’anno. Più del 10% degli intervistati ha affermato che questi episodi avvenivano almeno qualche volta al mese. Per il restante 10% (9,9% tra le ragazze, 8,5% tra i ragazzi), il bullismo era invece quasi un fenomeno quotidiano, tra soprusi e prepotenze di ogni genere.

Questo fenomeno ha come scopo quello di emarginare e, soprattutto, ridicolizzare la vittima, farla sentire inadeguata, diversa, compromettere la qualità della sua vita e complicare i suoi rapporti sociali. I soprusi più frequenti colpiscono la sfera personale, dall’aspetto fisico al vestiario, dalla timidezza a un banale aneddoto familiare. Insulti, soprannomi denigratori, aggettivi oltraggiosi: chi ha la forza di sopportare incassa il colpo, magari cercando di sfogarsi in famiglia per trovare una soluzione. Chi è invece più sensibile tende a chiudersi in sé stesso, provando vergogna persino a parlarne con i genitori.

Uscirne non è mai facile: non tutti possono vantare tra le proprie corde personalità e coraggio, specie se si è ancora preadolescenti. Reagire è la soluzione a tutti i mali, ma ci vuole tempo per maturare tale decisione senza provare paura per le possibili conseguenze.

In passato, la piaga del bullismo era circoscritta soltanto agli incontri vis-à-vis. In quei momenti, casa diventava un rifugio sicuro. Con la diffusione dei social network, questa forma di violenza è diventata ancora più pervasiva e ingestibile. E, di colpo, anche le mura di casa diventano un luogo angosciante e tormentoso. Anche un solo gesto può così essere veicolato e riprodotto svariate volte, rendendone incontrollata la circolazione. Senza contare il fatto che il bullismo su Internet fa leva sulla possibilità di trincerarsi dietro l’anonimato, alimentando così la spirale del cyberbullismo che – nei casi più inquietanti – può addirittura portare gli adolescenti al suicidio.

Ogni anno 200 giovani decidono di togliersi la vita per gli effetti della depressione innescata dal bullismo. Questa è la seconda causa di morte tra gli under 30 dopo gli incidenti stradali. Pertanto, non si può più rimanere in silenzio.

Il bullismo è ancora oggi un fenomeno che non è tenuto sufficientemente in considerazione, dal momento che per molti sono del tutto normali i casi di violenza verbale o fisica perpetrati nelle scuole. Di normale, invece, non c’è proprio nulla, né per chi perpetra un atto di bullismo, né per chi lo subisce.

Il disagio non risparmia nessuno – e quest’ultimo aspetto andrebbe approfondito con maggiore cura. Per combattere il bullismo, occorre perciò concentrarsi anche sulla psiche di chi compie questi gesti: dietro l’impulsività e il desiderio di dominio di un bullo, infatti, si nasconde una forte insicurezza ed un’ansia incontrollabile indotta anche dal mondo esterno. L’opinione positiva che hanno di sé è soltanto un paravento dietro al quale occultare il vuoto e la sofferenza che si portano dentro. Coloro che praticano il bullismo per il solo piacere di dimostrare la propria forza e di sottomettere il prossimo per puro compiacimento sono pochi: del resto, molti di essi sono stati a loro volta vittime dei bulli. Il loro non è altro che un modo infantile di pareggiare i conti, trasmettendo a qualcun altro ciò che gli è stato trasmesso in passato. Essi hanno dunque bisogno di un sostegno psicologico affinché comprendano che fare del male agli altri – anziché generare benefici – aumenta il disagio interiore che si portano dietro da anni.

Il bullismo è un tema che va affrontato più spesso, sia in televisione, sia nelle scuole. La prevenzione è l’unica arma che abbiamo per dare una mano non solo alle vittime, ma a chi – tramite offese e violenze – non sta facendo altro che chiedere aiuto.

Περισσότεροι από 2 εκατομμύρια έφηβοι έχουν βιώσει βία από συνομηλίκους

Όλοι έχουν πέσει θύμα εκφοβισμού τουλάχιστον μία φορά στη ζωή τους, είτε σωματικού είτε ψυχολογικού, από ένα άτομο ή μια ομάδα. Μια μάστιγα που, δυστυχώς, πλήττει πολλούς εφήβους, ανεξαρτήτως φυλής ή φύλου. Το να υποβάλλονται σε εκφοβισμό - σήμερα όπως και στο παρελθόν - σχεδόν πάντα συμβαίνει πολύ εύκολα. Αυτό που είναι τρομερά δύσκολο, ωστόσο, είναι να αφήσουν πίσω τους την αγωνία και τον φόβο που προκαλεί η ανάμνηση ορισμένων τρομακτικών στιγμών.

Στην Ιταλία, ζουν περίπου 4 εκατομμύρια έφηβοι και προεφήβοι ηλικίας μεταξύ 10 και 17 ετών. Σύμφωνα με στοιχεία της ISTAT, λίγο λιγότεροι από τους μισούς (περίπου 1,8 εκατομμύρια) δεν έχουν βιώσει ποτέ εκφοβισμό ή οποιοδήποτε είδος προσβλητικής ή ασεβούς συμπεριφοράς. Και αυτό είναι ένα γεγονός που μας δίνει μεγάλη θάρρος. Δυστυχώς, ωστόσο, αυτή η μορφή βίας έχει επηρεάσει πολύ στενά το άλλο μισό των προαναφερθέντων 4 εκατομμυρίων. Περίπου το ένα τρίτο (31,1% των ανδρών, 34,7% των γυναικών) ανέφεραν ότι στοχοποιούνται μερικές φορές το χρόνο. Περισσότερο από το 10% των ερωτηθέντων δήλωσαν ότι αυτά τα περιστατικά συνέβαιναν τουλάχιστον μερικές φορές το μήνα. Για το υπόλοιπο 10% (9,9% των κοριτσιών, 8,5% των αγοριών), ο εκφοβισμός ήταν σχεδόν καθημερινό φαινόμενο, που περιλάμβανε κάθε είδους κακοποίηση και παρενόχληση.

Αυτό το φαινόμενο στοχεύει στην περιθωριοποίηση και, πάνω απ' όλα, στον χλευασμό του θύματος, κάνοντάς το να αισθάνεται ανεπαρκές και διαφορετικό, θέτοντας σε κίνδυνο την ποιότητα ζωής του και περιπλέκοντας τις κοινωνικές του σχέσεις. Οι πιο συχνές μορφές εκφοβισμού επηρεάζουν την προσωπική σφαίρα, από την εμφάνιση μέχρι την ενδυμασία, από τη ντροπαλότητα μέχρι μια ασήμαντη οικογενειακή ιστορία. Προσβολές, υποτιμητικά παρατσούκλια και προσβλητικά επίθετα: όσοι έχουν τη δύναμη να το αντέξουν δέχονται το χτύπημα, ίσως προσπαθώντας να ξεσπάσουν στην οικογένειά τους για να βρουν μια λύση. Όσοι είναι πιο ευαίσθητοι τείνουν να κλείνονται στον εαυτό τους, νιώθοντας ντροπή ακόμη και να το συζητήσουν με τους γονείς τους.

Η έξοδος από αυτό δεν είναι ποτέ εύκολη: δεν μπορούν όλοι να καυχηθούν ότι έχουν προσωπικότητα και θάρρος, ειδικά αν είναι ακόμα προέφηβοι. Η αντίδραση είναι η λύση για όλα τα δεινά, αλλά χρειάζεται χρόνος για να ωριμάσει αυτή η απόφαση χωρίς να φοβούνται τις πιθανές συνέπειες.

Στο παρελθόν, η μάστιγα του εκφοβισμού περιοριζόταν στις προσωπικές συναντήσεις. Σε εκείνες τις στιγμές, το σπίτι γινόταν ένα ασφαλές καταφύγιο. Με την εξάπλωση των κοινωνικών δικτύων, αυτή η μορφή βίας έχει γίνει ακόμη πιο διαδεδομένη και μη διαχειρίσιμη. Και, ξαφνικά, ακόμη και οι τέσσερις τοίχοι του σπιτιού γίνονται ένας τόπος δυστυχίας και βασανιστηρίων. Ακόμα και μια μόνο χειρονομία μπορεί να μεταδοθεί και να αναπαραχθεί πολλές φορές, καθιστώντας την κυκλοφορία της ανεξέλεγκτη. Για να μην αναφέρουμε το γεγονός ότι ο διαδικτυακός εκφοβισμός αξιοποιεί την ικανότητα να κρύβεται πίσω από την ανωνυμία, τροφοδοτώντας έτσι τη σπείρα του διαδικτυακού εκφοβισμού που - στις πιο ανησυχητικές περιπτώσεις - μπορεί ακόμη και να οδηγήσει τους εφήβους στην αυτοκτονία.

Κάθε χρόνο, 200 νέοι αποφασίζουν να αυτοκτονήσουν λόγω των επιπτώσεων της κατάθλιψης που προκαλείται από τον εκφοβισμό. Αυτή είναι η δεύτερη κύρια αιτία θανάτου μεταξύ των ατόμων κάτω των 30 ετών, μετά τα τροχαία ατυχήματα. Επομένως, δεν μπορούμε πλέον να σιωπούμε.

Ο εκφοβισμός εξακολουθεί να είναι ένα φαινόμενο που δεν αντιμετωπίζεται επαρκώς, καθώς πολλοί θεωρούν τη λεκτική ή σωματική κακοποίηση που ασκείται στα σχολεία απολύτως φυσιολογική. Ωστόσο, τίποτα δεν είναι απολύτως φυσιολογικό, ούτε για τον θύτη ούτε για το θύμα.

Η δυσφορία δεν λυπάται κανέναν – και αυτή η τελευταία πτυχή θα πρέπει να διερευνηθεί πιο προσεκτικά. Για την καταπολέμηση του εκφοβισμού, πρέπει επίσης να επικεντρωθούμε στην ψυχή όσων διαπράττουν αυτές τις πράξεις: πίσω από την παρορμητικότητα και την επιθυμία ενός νταή να κυριαρχήσει, κρύβεται μια βαθιά ανασφάλεια και ένα ανεξέλεγκτο άγχος, που προκαλείται επίσης από τον έξω κόσμο. Η θετική εικόνα του εαυτού του είναι απλώς μια οθόνη πίσω από την οποία κρύβει το κενό και την ταλαιπωρία που κουβαλάει μέσα του. Όσοι ασχολούνται με τον εκφοβισμό απλώς για την ευχαρίστηση να επιδείξουν τη δύναμή τους και να υποτάξουν τους άλλους από απλή αυτοϊκανοποίηση είναι λίγοι: άλλωστε, πολλοί από αυτούς έχουν πέσει οι ίδιοι θύματα νταήδων. Ο δικός τους δεν είναι τίποτα περισσότερο από ένας παιδαριώδης τρόπος να εκδικηθούν, μεταδίδοντας σε κάποιον άλλον ό,τι τους μεταδόθηκε στο παρελθόν. Επομένως, χρειάζονται ψυχολογική υποστήριξη για να κατανοήσουν ότι το να βλάπτουν τους άλλους – αντί να δημιουργούν οφέλη – αυξάνει την εσωτερική δυσφορία που κουβαλούν εδώ και χρόνια.

Ο εκφοβισμός είναι ένα θέμα που πρέπει να αντιμετωπίζεται πιο συχνά, τόσο στην τηλεόραση όσο και στα σχολεία. Η πρόληψη είναι το μόνο όπλο που έχουμε για να βοηθήσουμε όχι μόνο τα θύματα, αλλά και εκείνους που —μέσω προσβολών και βίας— απλώς ζητούν βοήθεια.