Le regole ci sono, è che quasi nessuno le rispetta. In base al regolamento europeo sulla privacy, l’età minima per iscriversi a Facebook, Snapchat o a TikTok sarebbe 16 anni: gli Stati possono decidere di abbassare la soglia — in Italia, per esempio, è 14 anni — l’importante è che non si scenda sotto i 13. Ma chi controlla che gli iscritti dichiarino la loro vera età? Nessuno. La Garante per l’Infanzia e l’Adolescenza Carla Garlatti ha proposto che l’accesso ai social sia vincolato a una specie di Spid, in modo che i nostri figli non possano truccare le carte. Ma siamo sicuri che il problema siano loro? Anche per prendere la patente c’è un’età minima, 18 anni, ma a nessun genitore verrebbe mai in mente di mettere le chiavi di un’auto — e non di un’auto qualunque: di una Ferrari! — in mano al figlio adolescente, mentre il primo smartphone in media viene regalato a 9-10 anni.
Di fronte a un’emergenza educativa di tale portata limitarsi a ribadire il divieto di uso dei telefonini in classe, come ha fatto il ministro dell’Istruzione e del Merito Giuseppe Valditara, significa pretendere di spegnere un incendio con un bicchier d’acqua. Gli studenti conoscono infiniti modi creativi per aggirare il regolamento. Se vogliamo dichiarare guerra agli smartphone, intesi come armi di distrazione di massa, non serve avere un atteggiamento paternalista con gli studenti. La scuola non dev’essere né «affettuosa», come predicava l’ex ministro Patrizio Bianchi, né inutilmente severa o peggio «umiliante», come sostiene Valditara: nemmeno con i bulli. La scuola, se possibile, dev’essere interessante. Deve saper attirare l’attenzione dei ragazzi e motivarli a restare «collegati», proprio come fa il telefonino. Invece di discutere di punizioni e divieti, c’è da chiedersi se non varrebbe la pena di affrontare le vere sfide di una scuola che, di fronte a cambiamenti epocali — a partire dallo sviluppo dell’intelligenza artificiale — continua troppo spesso a preparare con i metodi di ieri al mondo di domani.
Οι κανόνες υπάρχουν, απλώς σχεδόν κανείς δεν τους σέβεται. Σύμφωνα με τον ευρωπαϊκό κανονισμό περί απορρήτου, η ελάχιστη ηλικία για εγγραφή στο Facebook, το Snapchat ή το TikTok είναι τα 16 έτη. Τα κράτη μέλη μπορούν να αποφασίσουν να μειώσουν το όριο - στην Ιταλία, για παράδειγμα, είναι τα 14 έτη - το σημαντικό είναι ότι δεν πέφτει κάτω από τα 13. Αλλά ποιος ελέγχει ότι οι χρήστες δηλώνουν την πραγματική τους ηλικία; Κανείς. Η Ιταλίδα Συνήγορος του Πολίτη για τα Παιδιά και τους Εφήβους, Carla Garlatti, πρότεινε η πρόσβαση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης να συνδέεται με ένα είδος SPID (Ιταλικός Αριθμός Κοινωνικής Ασφάλισης), ώστε τα παιδιά μας να μην μπορούν να εξαπατήσουν. Αλλά είμαστε σίγουροι ότι αυτά είναι το πρόβλημα; Ακόμα και η απόκτηση άδειας οδήγησης έχει ελάχιστη ηλικία, τα 18 έτη, αλλά κανένας γονέας δεν θα σκεφτόταν ποτέ να δώσει τα κλειδιά ενός αυτοκινήτου - και όχι οποιουδήποτε αυτοκινήτου: μιας Ferrari! - στα χέρια του εφήβου παιδιού του, ενώ ο μέσος άνθρωπος αποκτά το πρώτο του smartphone στα 9 ή 10 του χρόνια.
Αντιμέτωποι με μια τόσο μαζική εκπαιδευτική έκτακτη ανάγκη, η απλή επανάληψη της απαγόρευσης των κινητών τηλεφώνων στην τάξη, όπως έκανε ο Υπουργός Παιδείας και Αξίας Τζουζέπε Βαλντιτάρα, ισοδυναμεί με την προσπάθεια να σβήσει κανείς μια φωτιά με ένα ποτήρι νερό. Οι μαθητές γνωρίζουν αμέτρητους δημιουργικούς τρόπους για να παρακάμψουν τους κανονισμούς. Αν θέλουμε να διεξάγουμε πόλεμο στα smartphones, που νοούνται ως όπλα μαζικής απόσπασης της προσοχής, δεν χρειάζεται να είμαστε πατερναλιστές απέναντι στους μαθητές. Τα σχολεία δεν πρέπει να είναι ούτε «στοργικά», όπως κήρυξε ο πρώην υπουργός Πατρίσιο Μπιάνκι, ούτε άσκοπα αυστηρά ή, χειρότερα, «ταπεινωτικά», όπως ισχυρίζεται ο Βαλντιτάρα - ούτε καν με τους νταήδες. Τα σχολεία, αν είναι δυνατόν, θα πρέπει να είναι ελκυστικά. Θα πρέπει να είναι σε θέση να τραβούν την προσοχή των μαθητών και να τους παρακινούν να παραμένουν συνδεδεμένοι, όπως ακριβώς κάνουν τα κινητά τηλέφωνα. Αντί να συζητάμε για τιμωρίες και απαγορεύσεις, θα πρέπει να αναρωτηθούμε αν αξίζει να αντιμετωπίσουμε τις πραγματικές προκλήσεις ενός σχολικού συστήματος που, αντιμέτωπο με κοσμογονικές αλλαγές - ξεκινώντας από την ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης - πολύ συχνά συνεχίζει να προετοιμάζει τους μαθητές για τον κόσμο του αύριο χρησιμοποιώντας μεθόδους του χθες.
